RONDA PROBINSYA

KUMPIYANSA ang Bangsamoro Transition Authority (BTA) na magbubunga ang bukas at malawak na mga pagtalakay sa districting bills upang masiguradong “legally compliant” ang nakatakdang BARMM elections sa Marso 2026.

Ayon kay Member of Parliament Naguib Sinarimbo, ang serye ng talakayang isinasagawa ng BTA hinggil
sa sa anim na districting bills
ay naglalayong masiguro ang pagsunod sa mga legal na rekisitos para sa paghahanda ng halalan sa Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao.

Si Sinarimbo, isang abogado at local gov’t committee chair ng transition parliament, ay nagsabing dumaan umano sa masusing pagsusuri ang mga panukalang batas mula sa malaking bilang ng dumalo, na ang karaniwang mg mungkahi ay ang pagsasa-ayos ng mga municipal cluster sa Tawi-Tawi at Basilan, gayundin sa ilang mga lugar sa Lanao del Sur.

Nagsimula ang serye ng mga pampublikong konsultasyon ukol sa districting bills noong Nobyembre sa Tawi-Tawi, Basilan at sa Special Geographic Area; nasundan ito sa Lanao del Sur noong Disyembre 7; Cotabato City noong Disyembre 8; Maguindanao del Sur noong Disyembre 10; at nakatakdang matapos ngayong Disyembre 12 sa Maguindanao del Norte.

Iniulat ng mga opisyal ng BTA na ang konsultasyon ay nakahikayat ng hindi pangkaraniwang dami at pagkakaiba-iba ng mga lumahok sa iba’t ibang bahagi ng rehiyon, patunay umano na ang panukalang batas ay hinuhubog sa isang tunay na bukas at demokratikong proseso.

Ipinabatid rin ni Sinarimbo na lumampas ang bilang ng mga dumalo sa inaasahan ng mga tagapag-organisa, na ginagawa itong isa sa pinakamalawak na public consultation efforts sa panahon ng Bangsamoro transition.

Nabatid na aktibong nakipagpalitan ng opinyon ang mga kalahok sa mga mambabatas hinggil sa mungkahing hangganan ng mga distrito, representasyon ayon sa populasyon, at alokasyon ng mga puwesto sa inaasahang parliamentary setup.

Ibinahagi rin ng mga stakeholder ang kanilang mga pangamba hinggil sa pangangalaga ng minority representation, pagpapanatili ng geographic contiguity, at pag-angkop ng mga distrito sa umiiral na sosyal at ekonomiyang kalagayan.

Tiniyak naman ng resource speakers at mga miyembro ng parliamentary committees na nakapaloob sa opisyal na talaan ang lahat ng mga naisumiteng mungkahi, maging ito man ay nakasulat o binigkas, at isasama sa pag-aayos ng final draft ng mga panukala.

Binigyang-diin ng BTA officials na hindi pormalidad lamang ang konsultasyon, kundi isang mahalagang hakbang upang patatagin ang legal at demokratikong integridad ng districting law.

Nangyayari ang proseso sa gitna ng iniaatas na oras para ipasa ang panukala bago ang mga paghahandang may kinalaman sa halalan, kasunod ng mga paalala mula sa election authorities hinggil sa pagsunod sa mga electoral timeline.

Sa kabila ng limitadong panahon, tiniyak ng transition lawmakers na hindi isasakripisyo ang malawak na partisipasyon, habang diin ang transparency at inclusivity bilang pangunahing prinsipyo.

Magtatapos ang serye ng konsultasyon ngayong Disyembre 12 sa huling public hearing sa Maguindanao del Norte, kung saan inaasahang maglalatag pa ng kanilang posisyon ang karagdagang sectoral groups.

Napuna ng mga observer na ang lawak at sigla ng konsultasyon ay nagpapakita ng tumataas na kamalayan ng publiko sa Bangsamoro parliamentary system habang papalapit ang regular elections.

Sinabi ni Sinarimbo na ang resulta ng konsultasyon ay tutulong upang matiyak na ang pinal na distritong pag-aayos ay magiging makatarungan at representatibo ng iba’t ibang komunidad sa rehiyon.

Itinutulak ng Bangsamoro Transition Authority parliament ang transparent at participatory na joint public consultation hinggil sa mga inihaing districting bills para sa Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao na magsisilbing pangunahing batas para sa kauna-unahang Bangsamoro Parliamentary Elections sa susunod na taon.

Pinangunahan ni Member of Parliament Butch Malang ang konsultasyon na ginanap sa Midsayap, North Cotabato na dinaluhan ng mga lider mula sa Special Geographic Area (SGA) ng BARMM.

Kinilala ni Malang ang mga kinatawan mula sa iba’t ibang sektor at binigyang-diin na ang konsultasyon ay patunay ng kanilang misyon para sa transparent governance, inklusibong pagdedesisyon, at tunay na partisipasyon ng publiko.

“This consultation is not merely a procedural requirement. It is a commitment to transparent governance, inclusive decision-making, and genuine public participation. Values at the heart of the Bangsamoro’s pursuit of lasting peace through moral governance,” sabi ni Malang.

Binigyang-diin niya na ang redistricting ay hindi lamang basta pagguhit ng linya sa mapa, kung hindi isang prosesong may kinalaman sa representasyon, paghahatid ng serbisyo, at pag-unlad upang matiyak na bawat komunidad ay may makatarungan at malakas na tinig sa Bangsamoro Parliament.

“It is about representation, service delivery, equitable development, and ensuring that every community, large or small, has a fair and effective voice in the Bangsamoro Parliament. We are shaping structures that will influence the region for years, even generations to come,” dagdag pa niya.

Binanggit ng Parliament na ang pagiging matagumpay ng districting bills ay primaryang nakasalalay sa aktibong partisipasyon ng komunidad lalo na sa SGA kung saan binigyang-diin ng mga lider ang kahalagahan ng masusing konsultasyon sa mga residente.

Tiniyak naman ng mga opisyal na ang lahat ng pananaw mula sa LGUs hanggang sa sectoral representatives ay pakikinggan at isasama sa pagbuo ng consolidated districting bills.

Siniguro ni MP Malang sa publiko na ang kanilang mga saloobin ay dadalhin sa Parliament bilang bahagi ng legislative process.

“Makikinig kami kung ano po ang gusto ninyo pagdating sa districting bills. Ito ang primary purpose natin dito. Papakinggan namin at dadalhin para sa consideration na pag-consolidate sa mga districting bills,” ani Malang.

Sa pagtatapos ng konsultasyon, sinabi ni Malang na halos tiyak na magkakaroon ng dalawang upuan ang SGA-BARMM sa hinaharap na Parliament dahil lima sa anim na pending bills ang sumusuporta sa two-seat model para sa rehiyon.

Tampok sa konsultasyon ang mga mensahe mula sa local leaders at MPs na pawang nananawagan ng pagkakaisa, kooperasyon, at maalam na tinig ng publiko habang papalapit ang BARMM sa pag-pinalisa ng district configurations.

Minsan pang pinagtibay ng administrasyong Marcos ang pangako nitong protektahan at tulungan ang rehabilitasyon ng mga bata sa loob ng tinawag na “armed conflict zones.”

“Ang paglunsad ng Bangsamoro Protocol on Handling ‘Children in Situations of Armed Conflicts’ ay may suporta ni Pangulong Marcos at ng kanyang buong administrasyon,” sabi ni Special Assistant to the President Anton Lagdameo.

Ang inisyatiba para protektahan ang mga kabataang naiipit sa lugar na may armadong awayan ay inilunsad bilang bahagi ng pagdiriwang ng Bangsamoro Children’s Month.

Ito’y nagpapakita ng pinag-isang hakbangin upang maprotektahan at maisaayos ang estado ng mga batang naaapektuhan ng armadong tunggalian – na tinitingnan sila bilang mga biktima na nangangailangan ng pag-aaruga at muling pagsasama sa lipunan, sa halip na mga batang lumalabag sa batas.

Kinatawan ni Police Col. Jemuel Siason, Deputy Regional Director for Operations ng Police Regional Office–Bangsamoro Autonomous Region, ang sektor ng seguridad sa aktibidad, at binigyang-diin ang papel ng mga tagapagpatupad ng batas sa pangangalaga sa karapatan at kapakanan ng mga bata sa mga lugar na apektado ng tunggalian.

Ang BARMM CSAC Protocol ay nagsisilbing lokal na pagpapatupad ng Republic Act No. 11188 o ang Special Protection of Children in Situations of Armed Conflict Act, na nag-aatas ng komprehensibong proteksyon at tulong para sa mga menor de edad na nalalantad sa karahasang dulot ng armadong labanan.

Ito rin ay nagpapatibay ng koordinasyon sa pagitan ng pambansang pamahalaan, ng mga ministeryo ng BARMM at ng mga ahensiyang pangseguridad upang maiwasan ang pagrerekrut, mapabilis ang pagsagip at pagbangon ng mga bata, at matiyak ang kanilang psychosocial rehabilitation.

Binigyang-diin ni Lagdameo ang determinasyon ng administrasyong Marcos na ipatupad ang batas para sa mga batang nasa sitwasyong may armadong tunggalian, at iginiit na mananatiling matatag ang pamahalaan sa pagsusulong ng karapatan ng mga bata sa mga apektadong lugar.

“May karapatan ang bawat bata sa ligtas, malusog, at payapang kabataan. Hindi sila nabibilang sa larangan ng digmaan, at may karapatan silang hindi makilala ang mga karumal-dumal na epekto ng giyera. Ang armadong tunggalian, na wala silang kinalaman, ay nag-aalis sa kanila ng karapatang maging bata,” ani Lagdameo.

Binigyang-pansin din niya ang patuloy na pagsisikap ng Department of Social Welfare and Development na palakasin ang prinsipyo ng “children as zones of peace” – isang doktrina na nagsusulong ng pananaw na ang mga bata at ang mga lugar na kanilang tinitirhan ay dapat malaya sa anumang uri ng karahasan o poot.

Aniya, “Ang prinsipyong nais naming maging bahagi ng kamalayan ng bawat Pilipino ay ang pagtingin sa mga bata bilang mga ‘zones of peace’. Sila ang pinakamalinaw na dahilan ng pag-iral ng isang Estado – upang mapangalagaan ang pinaka-marupok nitong mamamayan at mapanatili ang sarili nitong kinabukasan. Ang Estado na walang mga bata ay isang Estadong nasa bingit ng pagkawala.”

Itinuring din ni Pangulong Ferdinand Marcos Jr. ang kapakanan ng mga bata sa rehiyong Bangsamoro bilang isa sa mga prayoridad ng kanyang administrasyon, lalo na yaong mga naapektuhan ng matagal na dekadang armadong tunggalian.

Ayon sa Pangulo, “Ang mga bata ay dapat maprotektahan laban sa lahat ng uri ng panganib. Dapat gawin ang lahat ng paraan upang matiyak na sila ay ligtas at napangangalagaan sa lahat ng pagkakataon.”

Ang paglulunsad ng BARMM CSAC Protocol ay isang mahalagang tagumpay sa pagsasakatuparan ng mga mekanismong lokal para sa proteksyon ng mga bata sa mga lugar na apektado ng tunggalian, habang sinusuportahan din nito ang mas malawak na pambansang adyenda para sa kapayapaan at kaunlaran.

Sa pamamagitan ng pagpapatatag ng ugnayan ng iba’t ibang ahensya—kabilang ang pamahalaang BARMM, Armed Forces of the Philippines, Philippine National Police, at mga humanitarian partners – layunin ng protocol na matiyak na walang batang Pilipino ang maiiwan sa layuning makamit ang pangmatagalang kapayapaan sa Mindanao.